مقدمه
پایگاههای دادهی رابطهای، قدیمیترین و همچنان پرکاربردترین نوع پایگاههای داده هستند. این پایگاهها دادهها را در قالب جدولهایی با سطر و ستون ذخیره میکنند و ارتباط بین دادهها از طریق کلیدهای اصلی و کلیدهای خارجی برقرار میشود. زبان استاندارد برای کار با این پایگاهها، SQL (زبان پرسش ساختیافته Structured-Query-Language) است.
در این درس، با دو نمونه از پایگاههای دادهی رابطهای آشنا میشویم:
SQLite که یک پایگاهدادهی سبک و بدون نیاز به سرور است
و PostgreSQL که یک پایگاهدادهی قدرتمند و مناسب برای پروژههای بزرگ محسوب میشود.
آشنایی با SQLite
دیتابیس SQLite یک پایگاه دادهی رابطهای نهفته (Embedded) است که به صورت یک کتابخانهی سبک در برنامهها استفاده میشود. این پایگاهداده نیازی به سرور جداگانه ندارد و تمام دادهها در یک فایل واحد ذخیره میشوند. اگر از پایتون استفاده میکنید، این پایگاه داده بطور پیش فرض و اتوماتیک در هنگام نصب، روی سیستم ما نصب خواهد شد.
مزایای SQLite:
- بسیار سبک و سریع
- بدون نیاز به نصب و تنظیمات سرور
- مناسب برای پروژههای کوچک و متوسط
- پشتیبانی کامل از SQL استاندارد
معایب SQLite:
- برای همزمانی بالا (نوشتن همزمان چندین کاربر) مناسب نیست
- قابلیتهای امنیتی محدودتری نسبت به پایگاههای بزرگ دارد
اتصال به SQLite در پایتون:
به کمک قطعه کد زیر ابتدا یک جدول در دیتابیس SQLite میسازیم. سپس دو مقدار داخل این جدول وارد مینمائیم.
import sqlite3
import pandas as pd
# اتصال به پایگاهداده (اگر فایل وجود نداشته باشد، ساخته میشود)
conn = sqlite3.connect("src/data/sales.db")
# ایجاد یک جدول
conn.execute("""
CREATE TABLE IF NOT EXISTS sales (
product_id TEXT PRIMARY KEY,
product_name TEXT,
category TEXT,
unit_price REAL,
quantity_sold INTEGER,
sale_date TEXT,
region TEXT
)
""")
# درج دادهها
conn.execute(
"INSERT OR IGNORE INTO sales VALUES ('P1001', 'Laptop', 'Electronics', 1200.0, 15, '2026-01-15', 'Tehran')"
)
conn.execute(
"INSERT OR IGNORE INTO sales VALUES ('P1002', 'Mobile', 'Electronics', 800.0, 25, '2026-01-15', 'Tehran')"
)
# ذخیرهسازی تغییرات
conn.commit()
# خواندن دادهها با پانداس
df = pd.read_sql_query("SELECT * FROM sales", conn)
print(df)
# بستن اتصال
conn.close()
توجه نمائید که با نصب افزونه (extension) SQLite Viewer در VS Code براحتی میتوانیم فایل sales.db که توسط این دیتابیس تولید میشود را ببینیم. این امر در فرایند توسعه بسیار کمککننده خواهد بود.


آشنایی با PostgreSQL
دیتابیس PostgreSQL یک پایگاهدادهی رابطهای متنباز و بسیار قدرتمند است که برای پروژههای بزرگ و سازمانی طراحی شده است. این پایگاهداده از ویژگیهای پیشرفتهای مثل تراکنشهای اتمیک، ایندکسهای پیشرفته و پشتیبانی از دادههای مکانی برخوردار است.
مزایای PostgreSQL:
- بسیار قدرتمند و قابل اعتماد
- پشتیبانی از همزمانی بالا
- ویژگیهای پیشرفته مانند ذخیرهسازی رویهها و توابع
- پشتیبانی از انواع دادههای متنوع (JSON، آرایه، و …)
معایب PostgreSQL:
- نیاز به نصب و پیکربندی سرور
- مصرف حافظه و پردازنده بیشتر
اتصال به PostgreSQL در پایتون:
برای اتصال به PostgreSQL، ابتدا باید کتابخانهی psycopg2 را نصب کنید. توجه فرمائید که در ادامه ما فرض میکنیم که دیتابیس پوستگرس روی سیستم شما نصب میباشد و روی پورت پیشفرض 5432 تنظیم شده است.
pip install psycopg2-binary
برای انجام تسک مربوط به پوستگرس ما نیاز به یک دیتابیس و جدول با دیتای آماده داخل PostgreSQL داریم. برای این منظور ر حالتی که دیتابیس پوستگرس شما آماده است کد زیر را اجرا نمائید. بطور خلاصه کد پایتونی زیر ابتدا یک دیتابیس sales_db میسازد. سپس داخل این دیتابیس یک جدول sales با مشخصات مندرج در کد ایجاد میکند. در مرحله بعد تدادی رکورد داخل این جدول وارد مینماید و در پایان چند رکورد ابتدایی را در خط فرمان بما نشان میدهد.
import psycopg2
from psycopg2.extensions import ISOLATION_LEVEL_AUTOCOMMIT
import pandas as pd
conn = psycopg2.connect(
host="localhost", database="postgres", user="postgres", password="123456"
)
conn.set_isolation_level(ISOLATION_LEVEL_AUTOCOMMIT)
cursor = conn.cursor()
cursor.execute("SELECT 1 FROM pg_database WHERE datname = 'sales_db'")
exists = cursor.fetchone()
if not exists:
cursor.execute("CREATE DATABASE sales_db;")
print("✅ Database 'sales_db' created successfully.")
else:
print("ℹ️ Database 'sales_db' already exists.")
cursor.close()
conn.close()
conn = psycopg2.connect(
host="localhost", database="sales_db", user="postgres", password="123456"
)
cursor = conn.cursor()
cursor.execute("""
CREATE TABLE IF NOT EXISTS sales (
product_id TEXT PRIMARY KEY,
product_name TEXT NOT NULL,
category TEXT NOT NULL,
unit_price REAL,
quantity_sold INTEGER,
sale_date DATE,
region TEXT
);
""")
print("✅ Table 'sales' created/verified successfully.")
sales_data = [
("P1001", "Laptop", "Electronics", 1200.00, 15, "2026-01-15", "Tehran"),
("P1002", "Mobile", "Electronics", 800.00, 25, "2026-01-15", "Tehran"),
("P1003", "Headphone", "Accessories", 150.00, 40, "2026-01-15", "Tehran"),
("P1004", "Keyboard", "Accessories", 75.00, 30, "2026-01-16", "Tehran"),
("P1005", "Mouse", "Accessories", 45.00, 50, "2026-01-16", "Tehran"),
("P1006", "Monitor", "Electronics", 350.00, 12, "2026-01-16", "Isfahan"),
("P1007", "Printer", "Electronics", 220.00, 8, "2026-01-17", "Isfahan"),
("P1008", "Tablet", "Electronics", 650.00, 20, "2026-01-17", "Shiraz"),
("P1009", "Smartwatch", "Accessories", 300.00, 18, "2026-01-18", "Shiraz"),
("P1010", "Speaker", "Accessories", 120.00, 35, "2026-01-18", "Tehran"),
("P1011", "Laptop", "Electronics", 1250.00, 10, "2026-01-19", "Isfahan"),
("P1012", "Mobile", "Electronics", 850.00, 22, "2026-01-19", "Shiraz"),
("P1013", "Headphone", "Accessories", 160.00, 28, "2026-01-20", "Tehran"),
("P1014", "Keyboard", "Accessories", 80.00, 25, "2026-01-20", "Isfahan"),
("P1015", "Mouse", "Accessories", 50.00, 45, "2026-01-21", "Shiraz"),
("P1016", "Monitor", "Electronics", 370.00, 15, "2026-01-21", "Tehran"),
("P1017", "Printer", "Electronics", 230.00, 10, "2026-01-22", "Isfahan"),
("P1018", "Tablet", "Electronics", 670.00, 18, "2026-01-22", "Shiraz"),
("P1019", "Smartwatch", "Accessories", 310.00, 20, "2026-01-23", "Tehran"),
("P1020", "Speaker", "Accessories", 130.00, 30, "2026-01-23", "Isfahan"),
]
for record in sales_data:
cursor.execute(
"""
INSERT INTO sales (product_id, product_name, category, unit_price, quantity_sold, sale_date, region)
VALUES (%s, %s, %s, %s, %s, %s, %s)
ON CONFLICT (product_id) DO NOTHING;
""",
record,
)
conn.commit()
cursor.execute("SELECT * FROM sales LIMIT 5;")
rows = cursor.fetchall()
print("\n📊 First 5 records from sales table:")
for row in rows:
print(row)
cursor.close()
conn.close()
print("\n✅ Database connection closed.")
اکنون که دیتابیس و جدول مربوط آماده هستند، میتوانید به صورت زیر به پایگاهداده متصل شوید:
import psycopg2
import pandas as pd
# اتصال به پایگاهداده (نیاز به سرور پوستگرس در حال اجرا داریم)
conn = psycopg2.connect(
host="localhost",
database="sales_db",
user="your_username",
password="your_password"
)
# خواندن دادهها با پانداس
df = pd.read_sql_query("SELECT * FROM sales", conn)
print(df)
# بستن اتصال
conn.close()نمونه خروجی اجرای کد فوق به شکل زیر است:
df = pd.read_sql_query("SELECT * FROM sales", conn)
product_id product_name category unit_price quantity_sold sale_date region
0 P1001 Laptop Electronics 1200.0 15 2026-01-15 Tehran
1 P1002 Mobile Electronics 800.0 25 2026-01-15 Tehran
2 P1003 Headphone Accessories 150.0 40 2026-01-15 Tehran
3 P1004 Keyboard Accessories 75.0 30 2026-01-16 Tehran
4 P1005 Mouse Accessories 45.0 50 2026-01-16 Tehran
5 P1006 Monitor Electronics 350.0 12 2026-01-16 Isfahan
6 P1007 Printer Electronics 220.0 8 2026-01-17 Isfahan
7 P1008 Tablet Electronics 650.0 20 2026-01-17 Shiraz
8 P1009 Smartwatch Accessories 300.0 18 2026-01-18 Shiraz
9 P1010 Speaker Accessories 120.0 35 2026-01-18 Tehran
10 P1011 Laptop Electronics 1250.0 10 2026-01-19 Isfahan
11 P1012 Mobile Electronics 850.0 22 2026-01-19 Shiraz
12 P1013 Headphone Accessories 160.0 28 2026-01-20 Tehran
13 P1014 Keyboard Accessories 80.0 25 2026-01-20 Isfahan
14 P1015 Mouse Accessories 50.0 45 2026-01-21 Shiraz
15 P1016 Monitor Electronics 370.0 15 2026-01-21 Tehran
16 P1017 Printer Electronics 230.0 10 2026-01-22 Isfahan
17 P1018 Tablet Electronics 670.0 18 2026-01-22 Shiraz
18 P1019 Smartwatch Accessories 310.0 20 2026-01-23 Tehran
19 P1020 Speaker Accessories 130.0 30 2026-01-23 Isfahanاجرای کدهای فوق برای ارتباط از طریق پایتون با دیتابیس پوستگرس نکات آموزشی فراوانی دارد. چندین بار این کد را به میل خود تغییر داده و اجرا نمائید.
نکته: برای استفاده از PostgreSQL در پروژههای واقعی، باید یک سرور PostgreSQL نصب و اجرا کنید و پایگاهداده و کاربر مورد نظر را ایجاد نمایید.
عملیات پایه با SQL
صرف نظر از نوع پایگاهداده، اصول اولیهی SQL یکسان است. در اینجا چند دستور پرکاربرد از جمله، ایجاد جدول، درج داده، خواندن داده، به روز رسانی داده و حذف داده را مرور میکنیم. دقت نمائید که ما تنها به ارائهی سینتکس مربوط میپردازیم و ارائهی مثالهای بیشتر در این خصوص را به آینده موکول مینمائیم.
ایجاد جدول:
CREATE TABLE products (
id INTEGER PRIMARY KEY,
name TEXT NOT NULL,
price REAL,
category TEXT
);درج داده:
INSERT INTO products (name, price, category)
VALUES ('Laptop', 1200.0, 'Electronics');خواندن داده:
SELECT * FROM products WHERE price > 500;
بهروزرسانی داده:
UPDATE products SET price = 1300.0 WHERE name = 'Laptop';
حذف داده:
DELETE FROM products WHERE price < 100;
جمعبندی و تمرین
در این درس، با دو پایگاه دادهی رابطهای اصلی یعنی SQLite و PostgreSQL آشنا شدیم و دیدیم که چگونه میتوان از پایتون به آنها متصل شد و دادهها را مدیریت کرد. دیتابیس SQLite برای پروژههای کوچک و سبک و PostgreSQL برای پروژههای بزرگ و سازمانی مناسب است.
تمرین پیشنهادی:
۱. یک پایگاهدادهی SQLite جدید به نام library.db ایجاد کنید.
۲. یک جدول به نام books با ستونهای id، title، author و year بسازید.
۳. حداقل ۵ رکورد کتاب در آن درج کنید.
۴. با استفاده از پانداس، همهی کتابهای یک نویسندهی خاص را نمایش دهید.
